De herkomst van chocolade, een verhaal vol avonturen en rolwisselingen

Wetenschappers situeren de wieg van de chocolade in een Hondurees dorpje in de Uluavallei. Daar werden immers kopjes gevonden waaruit Xocoatl werd gedronken. Chocolade werd indertijd enkel in vloeibare vorm genuttigd - een gebruik dat gangbaar zal blijven tot in het midden van de 19^de eeuw.

Tussen 250 en 900 na Christus speelde cacao een grote rol in de cultuur en godsdienst van de Maya's. Meer nog, de cacaoboon werd toen zelfs als wisselgeld gebruikt. Gezien haar kleine formaat, stevigheid en grote beschikbaarheid is dat niet vreemd. De wisselkoers bedroeg zo'n 10 cacaobonen voor één konijn.

Omstreeks 1300 vestigden zich in Mexico de Tolteken en daarna de Azteken. Beide volkeren waren aanhangers van de cultus van Quetzalcoatl, de god van de cacao. Volgens de legende was cacao een geschenk van de goden aan Quetzalcoatl. Deze god leefde in weelde met zijn volk in Tula, een afzonderlijk deel van het paradijs. En dat moest wel afgunst wekken: Quetzalcoatl werd overweldigd en vergiftigd. Hij verloor zijn verstand en trok op een vlot de zee op. Maar de Azteken waren ervan overtuigd dat hun koning én cacaogod ooit zou terugkeren naar Mexico.

Wanneer in 1519 Hernando Cortés voet aan wal zet in Mexico zijn de Azteken in alle staten. Is hun god Quetzalcoatl teruggekeerd? Ze bieden hem meteen een gouden beker met een rood, bitter en gepeperd drankje op basis van cacao aan: de Xocoatl.

Cortés, gekomen om goud te zoeken, is eerst teleurgesteld. Maar hij is slimmer dan zijn voorganger Christoffel Columbus. Wanneer hij in 1502 cacaobonen krijgt aangeboden, denkt hij dat het amandelen zijn en gooit hij ze weg. Maar niet Cortés, hij herkent de waarde van het geschenk, brengt Keizer Karel op de hoogte van zijn ontdekking en legt de eerste cacaoplantages aan met het oog op goudgewin.

"De inboorlingen hechten zo'n hoge waarde aan cacaobonen dat deze in heel het land worden aanvaard als geld voor de aankoop van noodzakelijke waren" - Hernando Cortés (1519)

De Azteken drinken chocoladedrank als eerbetoon aan hun goden. De kolonisators daarentegen vinden een rijke voedingswaarde in de drank en de cacaoboter en tal van geneeskrachtige eigenschappen. Meteen de reden waarom Hernando Cortés de cacaoboon in 1528 introduceert in Spanje en kort daarna ook in de Vlaamse steden Brugge, Antwerpen en Gent, die onder Spaanse bewind ressorteerden. De Vlaamse steden zullen overigens al snel de draaischijf worden van de chocoladehandel in Europa, wat meteen ook het begin is van de rijke geschiedenis van Belgische chocolade.

Het recept van de eerste warme chocoladedrank dateert uit de periode 1520 en hebben we te danken aan monniken uit Mexico. Zij voegden aan de cacao rietsuiker, vanille en soms ook kruidnagel toe om de smaak meer in lijn te brengen met de voorkeuren van de Spanjaarden. Het is een onmiddellijk succes. Al snel openen in Mexico de eerste 'chocolaterias' waar je een schuimige chocolade kan bestellen. Vanaf 1590 voerden de monniken hun chocolade uit naar Spanje, waar hij al snel even populair wordt. De Spaanse clericus - kan het anders? - draagt er zorg voor het fabricatiegeheim niet te onthullen: tot de XVIIe eeuw zal er sprake zijn van een Spaans monopolie.

Het is de Italiaan Antonio Carletti die in 1606 in zijn reisjournaal verklapt hoe het populaire chocoladedrankje wordt gemaakt. Niets houdt daarna de verspreiding van chocolade in Europa nog tegen. Zowel Italië als in de Nederlanden, Duitsland en Zwitserland lopen storm voor chocolade. Eersten in de rij zijn de koningen, gevolgd door de adel. Dat het drankje de naam heeft de lusten op te wekken, speelt daarbij zeker een rol. Al gauw verschijnen er ook receptenvarianten die rekening houden met de smaakvoorkeuren in de verschillende landen.

In Frankrijk introduceert Anna van Oostenrijk het drankje aan het hof. De eerste Franse chocolatier is David Chaillou, die in 1659 zijn ambacht opneemt. Het hek is meteen van de dam en er ontstaan geanimeerde debatten over de therapeutische eigenschappen van chocolade. Iedereen voelt zich geroepen zijn mening te geven: dokters, geletterde mensen, kardinalen. Ook hier wordt chocolade gepromoot als afrodisiacum.

In 1660 vindt de Kerk dat het tijd is voor een dieper onderzoek. Is chocolade niet al té sensueel en decadent? Als blijkt dat het toch vooral de gefortuneerde schapen van de kudde zijn die de grootste consumenten van het drankje zijn laten de eerbiedwaardige hoeders van de moraal alle twijfels varen. Paus Pius V zal chocolade zelfs verzoenbaar verklaren met de vastenperiode.

• 1728 : De familie Fry richt de eerste chocoladefabriek van het Verenigd Koninkrijk op, mét hydraulische machine.
• 1737 : Er vallen gaten in het Spaanse cacaomonopolie. Italië, de Verenigde Nederlanden en Portugal leggen plantages aan in Venezuela.
• 1765 : Introductie van chocolade in de Verenigde Staten door een hoge Engelse functionaris en oprichting van een eerste chocoladefabriek in Massachusetts.
• 1780 : in het Franse Bayonne wordt begonnen met de mechanische aanmaak van chocolade.
• 1828 : Coenraad Van Houten, een Nederlander, zorgt voor een revolutie in de productie van chocolade met zijn cacaopers. Deze scheidt de vaste cacao van de cacaoboter. Daarmee vindt Van Houten de poederchocolade uit.
• 1832 : De Oostenrijker Franz Sacher vindt de beroemde chocoladetaart uit die zijn naam draagt: de Sachertorte.
• 1846 : Fry & zonen lanceert de eerste chocoladetablet die uit het vuistje te eten valt. Voordien werden de chocoladeblokken gesmolten met water en melk om een schuimig chocoladedrankje te bekomen.
• 1875 : De Zwitser Daniel Peter vindt de eerste melkchocolade uit door melk toe te voegen aan chocoladepoeder.
• 1890 : Tal van Europese landen vaardigen wetten uit ter bescherming van chocolade, die het onderwerp is van veelvuldig voorkomende fraude.
• 1900 : Door de dalende prijzen van cacao en suiker kunnen steeds meer consumenten van chocolade genieten.
• 1910 : De productie van cacao verschuift van Centraal- en Latijns-Amerika naar Afrika en Azië.

De productie van chocolade gebeurt in Europa en de VS steeds meer op een industriële wijze. België speelt een voortrekkersrol met de introductie van nieuwe technologieën en marketingtechnieken.

De grote chocolatiers verschijnen ten tonele: Neuhaus, Godiva, Lindt, Suchard, Fauchon, ...

• 1912 : Jean Neuhaus vindt de Belgische praline uit, de eerste gevulde chocolade.
• 1915 : Neuhaus legt een octrooi vast voor het ontwerp van de ballotin, een verpakkingswijze voor pralines.
• 1936 : Jacques lanceert de befaamde reep.